افتادگی رکتوم یا پرولاپس مقعد چیست و چه عوارضی دارد؟

رکتوم آخرین بخش از روده بزرگ است که حدود ۲۰ سانتی‌ متر طول دارد و به‌ عنوان محل ذخیره موقت مدفوع عمل می‌ کند. افتادگی رکتوم یا بیرون زدگی مقعد زمانی رخ می‌ دهد که این بخش از روده به بیرون برگردد و از طریق مقعد خارج شود. در صورت عدم درمان، ممکن است نیاز باشد که رکتوم به‌ صورت دستی به داخل بازگردانده شود.

شیوع و علائم افتادگی رکتوم

زنان شش برابر بیشتر از مردان در معرض افتادگی رکتوم قرار دارند. همچنین، این عارضه در کودکان زیر سه سال، صرف‌ نظر از جنسیت، نسبتاً شایع است اما معمولاً بدون نیاز به جراحی بهبود می‌ یابد. در مراحل اولیه، بخشی از رکتوم هنگام دفع مدفوع بیرون می‌ آید، اما خود به‌ خود به داخل باز می‌ گردد.

علائم افتادگی رکتوم به شدت آن بستگی دارد، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• درد و ناراحتی در قسمت پایینی شکم
• خونریزی و ترشح مخاط از مقعد
• احساس یبوست یا عدم تخلیه کامل روده
• دشواری در دفع مدفوع
• بیرون‌ زدگی رکتوم از مقعد
• نیاز به استفاده بیش از حد از دستمال توالت پس از دفع
• نشت مدفوع مایع، به‌ ویژه پس از دفع
• بی‌ اختیاری مدفوع یا کاهش کنترل روی حرکات روده

انواع افتادگی رکتوم

این عارضه از نظر شدت در چند دسته قرار می‌ گیرد:

1. افت داخلی: رکتوم جابه‌جا شده اما از مقعد خارج نمی‌شود (افت ناقص)
2. افت مخاطی: لایه داخلی رکتوم از مقعد بیرون می‌زند
3. افت کامل یا خارجی: تمام ضخامت رکتوم از مقعد خارج می‌شود

دلایل بیرون زدگی مقعد

علت دقیق بیرون زدگی مقعد مشخص نیست، اما برخی از عوامل خطر آن عبارت‌ اند از:

• یبوست مزمن و فشار بیش از حد هنگام دفع
• ضعف عضلات کف لگن و اسفنکتر مقعد
• افزایش سن، به‌ ویژه در افراد بالای ۶۵ سال
• عوامل ژنتیکی، به دلیل مشاهده این بیماری در برخی اعضای یک خانواده
• عفونت‌ های انگلی (مانند شیستوزومیازیس)
• بیماری‌ های مزمنی که فشار داخل شکم را افزایش می‌ دهند، مانند بزرگی خوش‌ خیم پروستات یا بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
• مشکلات ساختاری در لیگامان‌ های نگهدارنده رکتوم
• بیماری‌ های مادرزادی روده مانند بیماری هیرشپرونگ
• آسیب‌ های پیشین در ناحیه کمر یا بیماری‌ های دیسک کمری

عوارض بیرون زدگی مقعد

• آسیب به رکتوم، از جمله زخم و خونریزی
• گیر افتادن رکتوم در خارج از بدن
• کاهش خون‌ رسانی به رکتوم و احتمال بروز نکروز (قانقاریا)

روش های تشخیص افتادگی رکتوم

این بیماری معمولاً با معاینه فیزیکی تشخیص داده می‌ شود. در مواردی که رکتوم پس از دفع خود به‌ خود به داخل بازمی‌ گردد، ممکن است پزشک از بیمار بخواهد هنگام معاینه زور بزند تا بیرون‌ زدگی را مشاهده کند.

برای تشخیص افت داخلی، ممکن است از روش‌ هایی مانند سونوگرافی، رادیوگرافی تخصصی و اندازه‌ گیری عملکرد عضلات مقعدی (مانومتری آنورکتال) استفاده شود. در صورت وجود خونریزی مقعدی، پزشک ممکن است آزمایش‌ های تکمیلی برای بررسی بیماری‌ هایی مانند سرطان روده انجام دهد.

حدود ۱۱٪ از کودکان مبتلا به افت رکتوم به فیبروز کیستیک دچار هستند، بنابراین انجام آزمایش برای این بیماری در کودکان ضروری است.

درمان پرولاپس مقعد

نوع درمان به سن بیمار، شدت افت و وجود مشکلات دیگر در لگن بستگی دارد. روش‌ های درمانی شامل:

• اصلاح رژیم غذایی و سبک زندگی برای رفع یبوست مزمن، مانند افزایش مصرف میوه، سبزیجات، غلات کامل، مایعات و فعالیت بدنی منظم. این روش معمولاً برای درمان افت رکتوم در کودکان کافی است.
• بستن مخاط رکتوم با نوارهای لاستیکی در موارد افت مخاطی
• جراحی در موارد شدید

جراحی افت رکتوم

گاهی جراحی برای تثبیت رکتوم ضروری است که می‌تواند از طریق شکم یا مقعد انجام شود. یکی از روش‌ها شامل متصل کردن رکتوم به استخوان مرکزی لگن (ساکروم) است. روش دیگر برداشتن قسمت بیرون‌زده و پیوند مجدد روده برای بازگرداندن عملکرد طبیعی آن می‌باشد.

عمل جراحی شکمی معمولاً نتایج بهتری در بلندمدت دارد، اما برای سالمندان ممکن است جراحی از طریق مقعد توصیه شود، زیرا بهبودی از آن راحت‌تر است.

آمادگی قبل از جراحی

یک روز قبل از جراحی، بیمار باید ناشتا باشد و ممکن است نیاز به مصرف محلول‌ های خاصی برای پاکسازی روده داشته باشد. پس از بستری در بیمارستان، متخصص بیهوشی وضعیت بیمار را ارزیابی کرده و نوع بیهوشی مناسب را تعیین می‌ کند. ممکن است داروهایی برای آماده‌ سازی پیش از جراحی تجویز شود که باعث خواب‌ آلودگی بیمار می‌ شود.

روش‌های جراحی برای درمان افت رکتوم

انواع مختلف جراحی برای اصلاح افت رکتوم شامل موارد زیر است:

• لاپاراتومی (جراحی باز شکمی): در این روش، جراح یک برش بزرگ در شکم ایجاد کرده و اندام‌ های رویی را به‌ آرامی کنار می‌ زند. برای جلوگیری از افت مجدد، رکتوم به سمت بالا کشیده شده، صاف می‌ شود و مستقیماً به سطح داخلی استخوان ساکروم (استخوان مرکزی لگن) دوخته می‌ شود. در برخی موارد، ممکن است بخشی از روده نیز برداشته شود.
• لاپاراسکوپی (جراحی کم‌ تهاجمی شکمی): در برخی بیماران، لاپاراسکوپی به‌ عنوان جایگزینی برای جراحی باز امکان‌ پذیر است. این روش شامل وارد کردن ابزارهای ظریف از طریق چند برش کوچک در شکم است. به دلیل حداقل تهاجم، دوره نقاهت پس از لاپاراسکوپی معمولاً کوتاه‌ تر از جراحی باز است.
• جراحی از طریق مقعد: در این روش که تحت بیهوشی انجام می‌ شود، جراح بخش بیرون‌ زده روده را از طریق مقعد خارج می‌ کند. معمولاً قسمت دچار افت حذف شده و آسیب‌ های ساختاری ترمیم می‌ شوند. سپس، بخش‌ های سالم روده به یکدیگر متصل شده و به داخل بازگردانده می‌شوند تا عملکرد طبیعی و ظاهر روده حفظ شود.

سایر روش‌ های درمانی برای افتادگی رکتوم

جراحی بهترین راهکار برای موارد شدید پرولاپس رکتوم است، اما در برخی موارد، روش‌ های غیرجراحی نیز ممکن است توصیه شوند:

• تغییر سبک زندگی: شامل مصرف غذاهای پرفیبر، نوشیدن مقدار کافی آب و داشتن فعالیت بدنی منظم
• اصلاح عادات دفع: پرهیز از فشار بیش از حد هنگام دفع مدفوع، که ممکن است نیاز به مصرف مکمل‌ های فیبردار یا ملین‌ های مناسب داشته باشد.